Генадзь Аўласенка з тых пісьменнікаў, якіх не палохаюць ніякія крызісы — ні эканамічныя, ні духоўныя. Сельскі настаўнік, які многія гады выкладае біялогію ў розных школах Чэрвеньшчыны, ён яшчэ піша вершы, п’есы, апавяданні... І галоўнае — вельмі шмат піша для дзяцей. Творы Генадзя Аўласенкі часта друкуюцца — літаральна ва ўсіх дзіцячых газетах і часопісах краіны, ды і ў часопісах “Маладосць”, “Полымя”, у газеце “Літаратура і мастацтва”... (Кастусь Ладуцька "Адкуль прыходзяць казкі?")

...У цьмяна асветленым пакоі стаялі двое: сівы, моцна згорблены ўжо стары і высокі мужчына спартыўнага целаскладу. Яны стаялі нерухома і нейкі час проста глядзелі адзін аднаму ў вочы. Потым стары ўздыхнуў і міжволі перавёў погляд на пісталет у руцэ мужчыны. Пісталет быў невялікім, у шырокай далоні мужчыны ён здаваўся нават маленькім, амаль што цацачным... але ён не быў цацачным... ("Кілер")
hline

Вяртанне


Марыля набірала ваду з калонкі: адно вядро, ужо напоўненае, стаяла побач, засталося набраць яшчэ і гэта...
І тут яна заўважыла Сароку.
Абапіраючыся на кіёк, Сарока шпарка шкандыбала ўздоўж вуліцы, потым яна ўбачыла каля калонкі Марылю, змяніла накірунак і гэтак жа шпарка накіравалася да яе.
“Ну вось, — міжволі падумала Марыля, націскаючы рычаг калонкі, — зараз хоць аб якой навіне ды даведаюся!”
Яна проста не ўяўляла сабе бабку Сароку без нейкай, самай свежай і самай апошняй навіны.
Сапраўднае прозвішча бабкі Сарокі было — Сарокіна... мелася ў яе і імя, а, улічваючы ўзрост, зразумела ж, і імя па бацьку. Але, акрамя як Сарокай, бабку Сарокіну ніхто ніколі ў вёсцы не называў. А ўсё з—за яе празмернай цікаўнасці, ды з—за таго яшчэ, што аб кожнай навіне, і мясцовай, і сусветнага нават маштабу, бабка Сарока заўсёды схітралася даведвацца самай першай. І адразу ж, спраўна і добрасумленна разносіла чарговую гэтую навіну па ўсёй, без выключэння, вёсцы.
Вось і зараз Сарока, па ўсяму бачна было, несла з сабой нейкую навіну, вясковую... а можа і сусветную, хто ведае...
— Ты чула... чула? — хутка загаварыла яна, ледзьве перавёўшы дух. — Да Агрыпіны сын вярнуўся!
— Да маёй суседкі? — шчыра здзівілася Марыля. — А хіба ў яе ёсць сын?
У гэты час вада палілася, нарэшце, праз край і Марыля, адпусціўшы рычаг, хуценька адставіла вядро ўбок, непадалёку ад першага. Потым, ускінуўшы на плечы каромысел, падыйшла да вёдраў.
З завулку выбегла трое хлапчукоў. Весела пераклікаючыся, яны напераганкі паімчаліся да ракі, туды, дзе ўсё яшчэ працягвала дыміцца ўчарашняе купальскае вогнішча. Марыля праводзіла іх вачыма, доўга, аж пакуль хлапчукі не зніклі дзесьці за дрэвамі. Потым яна зноў павярнулася Сарокі.
— Дык у яе ёсць сын?
— Сапраўды, ты ж не мясцовая, адкуль табе ведаць! — Сарока хуценька правяла зашмальцаваным рукавом паддзеўкі па вуснах. — Ён даўно прапаў, аж трыццаць гадоў таму. Пайшоў ноччу у лес і не вярнуўся. — Сарока змоўкла на хвілінку і, пераклаўшы кіёк з правай рукі ў левую, спрытна на яго абаперлася. — Памятаю, як мы ўсёй вёскай яго шукаць хадзілі. Тры дні шукалі і ўсё дарэмна... А сёння раніцай, уяўляеш, сам вярнуўся! Праз трыццаць гадоў! Агрыпіна якраз карову выганяць выйшла...
Сарока зноў змоўкла і ў другі раз правяла рукавом па вуснах, такая ўжо ў яе была звычка.
— Выганяе яна, значыцца, карову... а тут ён ідзе... Уяўляеш?!
— Уяўляю! — машынальна прамовіла Марыля, спрытна падхопліваючы каромыслам цяжкія вёдры. Потым яна павярнулася да субяседніцы спіной і павольна падалася да сваёй хаты.
Можа гэта было і не зусім ветліва з яе боку, але да аўтобуса заставалася не так і шмат часу. Даводзілася спяшацца.
Але размова яшчэ не была скончана, ва ўсялякім разе, бабка Сарока так не лічыла.
— Уяўляеш! — зноў затараторыла яна, шкандыбаючы ўслед за Марыляй і з усяе сілы стараючыся не адстаць. — Выганяе яна, значыцца, карову... а ён і ідзе насустрач па сцежцы! Вось так, прама да сваёй хаты і ідзе, уяўляеш!
— Уяўляю!
Марыля прыбавіла кроку, у надзеі, што Сарока ўсё ж адстане са сваёй навіной. Божухна, ну, што тут такога незвычайнага: чарговы бомж праз шмат гадоў да маці прыцягся, пенсію матуліну прапіваць! Але Сарока не адставала.
— І што, — спытала Марыля, — яна яго так, адразу, і прызнала, сынка свайго?
— А чаму не? — Сарока, не збаўляючы хады, спрытна выцерлася рукавом. — Сын, як—ніяк... чаму ж не пазнаць…
— Яно так... — Вёдры пагойдваліся, таму Марыля старалася ісці ў такт гэтым пагойдванням, каб вада менш выплёсквалася. — Але ж столькі часу... Цікава, дзе ён быў столькі гадоў, чаму не паведамляў аб сабе? Сядзеў, мусіць?
— Ды аб чым ты кажаш! — Не вытрымаўшы тэмпу хады, Сарока, нарэшце, пачала паціху адставаць, цяпер яна гаварыла ўжо ў спіну Марылі. — Якое сядзеў! Ды яму ж і зараз усяго толькі дванаццаць гадоў! Сколькі і тады было!
— Што?!
Марыля рэзка павярнулася да Сарокі.
— Што ты вярзеш такое?!
— Ды вось табе крыж! — бабка Сарока хуценька перахрысцілася і, зноў наблізіўшыся да Марылі, зашаптала ёй бадай што ў самае вуха: — Ён такі ж самы, які быў тады, ці ж я не памятаю! Зусім нават не змяніўся!
Сарока змоўкла і ў чарговы раз выцерла вусны рукавом паддзеўкі.
Нейкі час Марыля стаяла нерухома і толькі моўчкі глядзела на бабку Сароку.
— Не веру! — сказала яна нарэшце. — Чаму я павінна табе верыць!
І, зноў павярнуўшыся, Марына шпарка закрочыла ў бок сваёй хаты.
— Ды вось табе крыж! — нёсся ўслед ёй пакрыўджаны голас Сарокі. — Сваімі вачыма бачыла! Вось як цябе зараз!
Але Марыля яе ўжо не слухала. Хутка павінен быў падыйсці аўтобус, а дома чакала Марылю яшчэ процьма розных дробных ранішніх спраў...
Вечарам, калі Марыля, вярнуўшыся з работы, увайшла ў хату, Васіль, муж, быў ужо дома. Ён сядзеў каля стала і... курыў! І, зразумела ж, страсаў попел прама на падлогу!
— Прывітанне! — сказаў ён, убачыўшы жонку. — Нешта позна сёння! З аўтобусам што?
Не адказваючы, Марыля дэманстратыўна падыйшла да акна, адчыніла фрамужку. Толькі пасля гэтага дэмаршу яна вярнулася да стала, пачала выкладваць на яго з сумкі прадукты.
Муж моўчкі назіраў за гэтымі яе дзеяннямі, назіраў і... працягваў курыць!
— Ты ж абяцаў! — не стрымаўшыся, з дакорам сказала Марыля. — І што, зноў усё спачатку?! — Яна памаўчала крыху і дадала ўжо мягчэй: — Хоць бы попельніцу паставіў!
Дзіўна, але муж нібыта і не адчуў гэтага яе дакору. Ён працягваў моўчкі курыць... потым, праўда, усё ж устаў, глыбока зацягнуўся цыгаркай у самы апошні раз і, падыйшоўшы да акна, выкінуў недакурак у фрамужку.
— Ты чула? — спытаў ён, паварочваючыся да жонкі. — Пра сына Агрыпіны... чула?
— Чула! — Марыля ўсміхнулася. — Сарока раніцай інфармавала! — Яна памаўчала крыху і дадала: — Ты што, верыш?
Муж нічога не адказаў.
— Верыш у гэтую лухту?!
— Гэта не лухта!
Васіль зноў апусціўся на табурэт, выцягнуў з пачка новую цыгарэту, нетаропка шчоўкнуў запальніцай. Прыкурыўшы, адразу ж глыбока зацягнуўся.
Марылі так і карціла зрабіць мужу заўвагу — ён зноў ігнараваў попельніцу — але яна стрывалася чамусьці, прамаўчала. Не зводзячы насцярожаных вачэй з пахмурнага твара мужа, Марыля ўсё чакала, што ж ён скажа далей, але Васіль усё працягваў і працягваў моўчкі курыць...
— Гэта не лухта! — паўтарыў ён нарэшце і, крыху памаўчыўшы, дадаў: — Я заходзіў сёння да яе... да іх...
Марыля адчула раптам у заўсёды спакойным і ўраўнаважаным голасе мужа незразумелае нейкае хваляванне.
— І што? — яна падыйшла да стала, села насупраць мужа. — Дык гэта праўда?
Васіль моўчкі кіўнуў.
— І яму, гэтаму хлопчыку... яму што, і сапраўды па—ранейшаму ўсяго толькі дванаццаць гадоў?
Муж зноў кіўнуў сцвярджальна. Цыгарэта ў ягонай руцэ даўно патухла, але Васіль, здавалася. гэтага нават не заўважыў.
— Але ж так не бывае! — Марыля ўстала, павольна прайшлася па пакою, зноў падыйшла да стала. — Так жа не павінна быць, праўда?!
— Не павінна! — згадзіўся муж. Ён, здаецца, толькі зараз заўважыў непарадак з цыгарэтай, таропка падпаліў яе зноў, зацягнуўся, закашляўся...
Марыля хацела акцэнтаваць ягоную ўвагу на гэтым кашле і на прамой сувязі кашлю з курэннем... але зноў, чамусьці, не рашылася гэтага зрабіць.
— Не павінна — а вось, бачыш, адбылося! — Васіль зноў зацягнуўся цыгарэтай, прагна і паспешліва. — Разумееш, мы былі з ім сябрамі!
— З кім? — шчыра здзівілася Марыля. — З гэтым хлапчуком?
— Мы абодвы былі тады хлапчукамі! — глуха адазваўся муж. — А зараз мне ўжо амаль сорак тры, а яму... яму ўсё яшчэ дванаццаць...
І Марыля пачула раптам, як Васіль ціха ўздыхнуў.
— Ну, і як? — упершыню, за ўсю гэтую размову, яна паглядзела на мужа з цікаўнасцю: — Як вы сустрэліся? Ты сказаў яму, хто ты?
Васіль, не адказваючы, зноў уздыхнуў. А Марыля, падыйшоўшы да мужа, асцярожна ўзяла з ягоных пальцаў недакурак.
— Хопіць на сёння! — сказала яна рашуча. — Не куры больш!
— Не буду!
Марыля падыйшла да акна, кінула недакурак у фрамужку, зачыніла яе. Нейкі час яна так і стаяла, спіной да мужа, і ўсё глядзела і глядзела кудысьці ўдалячынь. Там, на пагорку, усё яшчэ дымілася ўчарашняе купальскае вогнішча.
— А ведаеш, — зноў загаварыў муж, — ён да гэтага часу ніяк не можа паверыць у тое, што адбылося! Бо для яго прайшла ўсяго толькі ноч... адна толькі ноч! Ён згубіў арыентыроўку, доўга блукаў па лесе, амаль да самай раніцы... нарэшце, выйшаў на сцежку. А калі прыйшоў па ёй дамоў... — Васіль зноў уздыхнуў. — Ён нават не плача, ён проста ўсё яшчэ не можа паверыць!
— А Агрыпіна? — асцярожна спытала Марыля. — Яна што?
— Яна плача. Але не перад ім. Перад ім яна... — Васіль змоўк, не дагаварыўшы, устаў з—за стала і таксама падыйшоў да акна. — А што б ты рабіла на яе месцы?
— Не ведаю! — Марыля паціснула плячамі. — Глядзі, а вогнішча ўсё яшчэ дыміцца!
Яна павярнулася ў бок мужа і ўбачыла, што ён таксама не зводзіць вачэй з купальскага вогнішча.
— Усё яшчэ дыміцца... — ціха паўтарыла Марыля. — Колькі часу прайшло, а яно...
— Тады таксама было вогнішча, — амаль нячутна прагаварыў Васіль, — у тую ноч... І мы скакалі праз яго, а потым пайшлі ў лес. Пайшлі шукаць папараць—кветку, усе разам пайшлі, акрамя Андрэйкі. Ён пайшоў адзін...
— Яго завуць Андрэй? — чамусьці спытала Марыля, хоць гэта і так было зразумела. — Чаму ён пайшоў адзін?
Нейкая грымаса болю прабегла раптам па змрочным, няголеным з учарашняга вечара твары Васіля. Ніколі яшчэ Марыля не бачыла мужа такім усхваляваным.
— Чаму ён пайшоў адзін? — паўтарыла яна.
— Таму, што мы паспрачаліся! — Васіль зноў падыйшоў да стала, сеў, абхапіў галаву рукамі. — Я пачаў кпіць з яго, называць баязліўцам... ён і сапраўды быў не самымі смелым, а тут вырашыў даказаць...
Васіль змоўк, не дагаварыўшы. Марыля таксама маўчала, не зводзячы вачэй з мужа.
— Ты лічыш сябе вінаватым у тым, што адбылося? — спытала яна нарэшце, а Васіль, нічога ёй не адказаўшы, толькі яшчэ ніжэй нахіліў галаву. — Хіба ж ты мог ведаць, што ўсё так адбудзецца... — яна памаўчала крыху і дадала: — Не перажывай так!
— Перажываць?!
Узняўшы галаву, Васіль паглядзеў на жонку з такім выглядам, быццам ўпершыню яе ўбачыў.
— Я сваё ўжо перажыў тады! — неяк хрыпла прагаварыў ён, і голас ягоны раптам задрыжаў і сарваўся. — Усе тыя дні, пакуль ішлі пошукі... і потым... Бо ўсе сябры чулі тую нашу размову, і мае кпіны з яго... Ты думаеш, мне было лёгка?!
— Не думаю! — сказала Марыля. — Тым больш, супакойся!
Нейкі час яны маўчалі.
— Яна хутка памрэ, — сказаў раптам Васіль, ціха, як быццам сам з сабой размаўляючы. — Ёй ужо даўно за семьдзесят.
— Каму? — не адразу зразумела Марыля. — Агрыпіне?
— Што ён будзе рабіць потым? — Васіль усё глядзеў і глядзеў на жонку ўсё з тым жа дзіўным выразам твару. — Ён жа адзін застанецца, разумееш! На ўсім белым свеце адзін! Што яму рабіць?
— Ты ў мяне пытаеш? — не вытрымала Марыля. — Адкуль мне ведаць!
Ёй было неяк няёмка пад гэтым уважлівым позіркам мужа, у першую чаргу з—за таго, што Марыля ніяк не магла ўцяміць — чаму ён так на яе глядзіць.
— А бацька? Бацька ягоны дзе? Памёр?
— Не было ў яго бацькі!
І зноў яны замаўчалі…
— Памятаеш, — сказаў раптам Васіль, адводзячы погляд кудысьці ўбок, — як мы хацелі ўзяць хлопчыка з дзіцячага дому? Памятаеш?
— Ну! — сама тэма гэтая была непрыемная для Марылі, нават, не тое, каб непрыемная... проста яны стараліся не кранаць у апошні час балючай гэтай тэмы. — Навошта ты зараз аб гэтым?
Вочы яе раптам акругліліся ад нечаканай здагадкі.
— Ты хочаш... — не дагаварыўшы Марыля змоўкла. — Што ты задумаў, Васіль?
Муж нічога не адказаў. Ён выцяг з пачка новую цыгарэту, але не запаліў яе, а проста пачаў задумліва круціць ў пальцах. Гэта працягвалася доўга, вельмі доўга... Васіль нібыта чакаў, што Марыля скажа яшчэ штосьці, але яна маўчала і ўсё не зводзіла з твару мужа насцярожанага свайго позірку.
— Агрыпіна хворая вельмі, хутка памрэ! — зноў паўтарыў Васіль. — Ну, яшчэ некалькі месяцаў... год, самае большае! А што потым? Куды яму потым?
Ён змоўк, запытальна і, адначасова, неяк умольна зірнуў на жонку.
— Чаго ты маўчыш?
— А што ты чакаеш пачуць ад мяне зараз? — словы даваліся Марылі з цяжкасцю, яна нібыта выпіхвала іх з сябе, пакутліва, павольна, па аднаму... — Што я магу сказаць табе вось так, адразу!
Яна адыйшла ад акна, прайшлася па пакою, падыйшла да стала. Муж працягваў сачыць за ёй усё тым жа дзіўным, зусім незнаёмым ёй позіркам.
— Ды я й не бачыла яго яшчэ! — амаль выкрыкнула Марыля, зноў падыходзячы да мужа і гледзячы яму прама ў твар. — Я яго нават не бачыла! — яна змоўкла на імгненне, перавяла дыханне. — І як ты ўсё гэта сабе ўяўляеш? Вы ж былі равеснікамі... сябрамі нават былі!
Муж нічога не адказаў. Адвёўшы, нарэшце, позірк ад жонкі, ён усё круціў і круціў у пальцах незапаленую цыгарэту, як бы вырашаючы: запаліць яе зараз ці мо лепш не трэба гэтага рабіць. І, гледзячы збоку, здавалася, што не было для яго пытання больш важнага.