Генадзь Аўласенка з тых пісьменнікаў, якіх не палохаюць ніякія крызісы — ні эканамічныя, ні духоўныя. Сельскі настаўнік, які многія гады выкладае біялогію ў розных школах Чэрвеньшчыны, ён яшчэ піша вершы, п’есы, апавяданні... І галоўнае — вельмі шмат піша для дзяцей. Творы Генадзя Аўласенкі часта друкуюцца — літаральна ва ўсіх дзіцячых газетах і часопісах краіны, ды і ў часопісах “Маладосць”, “Полымя”, у газеце “Літаратура і мастацтва”... (Кастусь Ладуцька "Адкуль прыходзяць казкі?")

...Надзяваючы акуляры, Вольга думала толькі пра цемру, якая панавала навокал, праз якую яна ніяк не магла разгледзіць твары сваіх нечаканых суразмоўцаў. Асвятляльныя гэтыя акуляры павінны былі даць ёй такую магчымасць...яна гатовая была нават да таго, што рукі падлеткаў будуць па локаць у крыві, што нават твары дзяцей зменяцца да непазнавальнасці, скрыўленныя злымі, звярынымі нават грымасамі...Але да таго, што яна ўбачыла, Вольга не была гатовая. Зусім нават не была... ("Акуляры")
hline

Рэмейк: за і супраць…


Прачытаў у “ЛіМе” ад 18 сакавіка артыкул Ягора Конева “Рэмейк — падмурак дабрачыннасці”, і чамусьці адразу ж пацягнула ўключыцца ў дыскусію. Артыкул празаіка — адказ на крытычную рэцэнзію Дзяніса Марціновіча “Гэта салодкае слова — рэмейк”, у якой крытык назваў апошні твор Конева “Новыя палескія рабінзоны” (цытую даслоўна) “другаснай з’явай, якая толькі паўтарае ранейшыя знаходкі класікаў”…

Вядома ж, аўтар “Новых палескіх рабінзонаў” з гэтым катэгарычна не згодны.
Шчыра кажучы, не люблю чытаць такія артыкулы-адказы. Бо так часта ў іх пераходзяць мяжу дазволенага, і тады замест дыскусіі па сутнасці справы (літаратурнай) пачынаецца ўжо дыскусія да літаратуры не стасоўная, з узаемнымі абвінавачваннямі.
Дык вось, калі я пачынаў чытаць артыкул Ягора Конева, то падсвядома чакаў чагосьці падобнага. І быў прыемна здіўлены, калі зразумеў, што памыліўся…
Артыкул “Рэмейк — падмурак дабрачыннасці” — гэта спроба даказаць, што літаратурны рэмейк не проста мае права на існаванне ў айчыннай літаратуры, але і з’яўляецца неад’емнай, нават арганічнай яе часткай.
Што ж, паспрабуем разабрацца ў гэтым больш падрабязна.
Для пачатку, што ж такое рэмейк?
Наогул, рэмейк (альбо рымейк) — слова англійскае і ў перакладзе гучыць як “пераапрацоўка”. Ёсць рэмейкі кінематаграфічныя, драматычныя (спектаклі), музычныя, але нас у першую чаргу цікавяць літаратурныя.
Вось урывак з адной энцыклапедыі (цытую даслоўна):
“Рэмейк — адноўленая версія старога фільма, песні, а таксама літаратурнага твора, у аснову якога пакладзены добра вядомы тэкст. Р. не цытуе і не парадыруе першакрыніцу, а напаўняе яе новым, актуальным зместам, але з аглядкай на арыгінал. Р. можа паўтараць сюжэтныя хады арыгінала, тыпы характараў, але паказвае іх у новых гістарычных, сацыяльна-палітычных умовах. Прыкладамі Р. у сучаснай літаратуры з’яўляецца, да прыкладу, аповесць В.Чайкоўскай “Новае пад сонцам” (Р. рамана Тургенева “Бацькі і дзеці”)”.
Што ж, зыходзячы з гэтага тлумачэння, “Новыя палескія рабінзоны” — тыповы рэмейк на вядомую аповесць Янкі Маўра. Ды аўтар і сам не толькі не адмаўляе, але і ўсяляк падкрэслівае гэтую сувязь…
Іншая справа, ці можна лічыць рэмейк самастойным літаратурным творам.
І ў чым тады асноўнае адрозненне рэмейка ад банальнага плагіяту?
Зноў цытую энцыклапедыю:
“Плагіят літаратурны — наўмыснае прысваенне аўтарства на чужы літаратурны твор у цэлым альбо часткова”.
Гэтае апошняе слова “часткова” надае паняццю пра літаратурны плагіят даволі туманны характар. Што значыць “часткова”? І якая частка твора павінна быць прысвоена, каб гэта лічылася плагіятам? Палова твора? Трэць? Асобныя старонкі твора ці нават асобныя фразы з яго?
Возьмем, да прыкладу, вядомыя творы дзіцячай літаратуры савецкага перыяду: “Залаты ключык” Аляксея Талстога і “Чараўнік Ізумруднага горада” Аляксандра Волкава. Вядома, што і Талстой, і Волкаў узялі чужыя творы і, крыху іх перарабіўшы, выпусцілі пад сваімі прозвішчамі.
Што гэта: рэмейк, плагіят? Ці нешта трэцяе, чаму яшчэ нават назвы не прыдумалі?
А тая ж “Таня Гротэр” з сучаснай расійскай літаратуры? Што гэта, як не плагіят твораў Джоан Роўлінг?!
Але ж многія чытачы так не лічаць. Асабліва ў Расіі…
Дарэчы, у 2009 годзе нашчадкі малавядомага брытанскага пісьменніка Эдрыяна Джэйкабса абвінавацілі ўжо самую Джоан Роўлінг у плагіяце, заявіўшы, што значная частка “Кубка агня” проста спісана з кнігі Джэйкабса “Чараўнік Вілі”. Нават нейкае судовае расследаванне ў Англіі праводзілася, і на ім Роўлінг была поўнасцю апраўдана…
Але ж, як кажуць, асадак застаўся…
У сваім артыкуле Ягор Конеў таксама згадвае Джоан Роўлінг (а разам з ёй Барыса Акуніна і беларускіх пісьменнікаў Андрэя Федарэнку і Людмілу Рублеўскую) як прыклад напісання імі… хай сабе і не рэмейкаў, але, па меркаванні Конева, чагосьці вельмі падобнага. Бо кожны з іх “не вышуквае новыя хады, але камбінуе ўжо распрацаваныя”. Ды і як тут знайсці штосьці новае, калі (зноў цытую Конева) “у сусветнай літаратуры здаўна выпрацавалася каля трох дзясяткаў сюжэтаў — а твораў пішацца куды больш”?
Але ж творы з падобнымі сюжэтамі — гэта яшчэ не рэмейк. На сюжэт пра тое, як замужняя жанчына пакахала іншага мужчыну, напісаны тысячы твораў: і да “Ганны Карэнінай”, і пасля яе. Гэтыя творы розныя і па памерах, і па сваёй мастацкай вартасці, але нават самы слабы і няўдалы з іх ніяк нельга аднесці да катэгорыі рэмейка.
Гэта самастойныя творы дадзеных канкрэтных аўтараў. А ці можна назваць самастойным творам рэмейк?
З пункта гледжання Ягора Конева — без усялякага сумнення. Не бяда, што змяніўся аўтар, галоўнае, “што філасофскі падмурак класічнага твора захаваўся”.
Падмурак падмуркам… а вось далейшыя разважанні аўтара артыкула я, дальбог, не зразумеў. “Недарэмнай была праца над рэмейкам аповесці, якую, — піша Конеў, — восемдзесят гадоў таму не называлі рэмейкам толькі з той прычыны, што слоўца такога яшчэ не ведалі крытыкі”.
Выходзіць, аповесць Маўра — таксама рэмейк! Вось толькі на які твор? Няўжо на “Рабінзона Круза” Даніэля Дэфо?
Але ж адзінае, што аб’ядноўвае гэтыя два творы, — слова “рабінзон” у назвах абодвух. Які ж гэта тады рэмейк?
І “Дзікае паляванне” Караткевіча ніякім чынам нельга аднесці да рэмейка. Ёсць у ім штосьці ад твора Конан-Дойла, але гэта нават не літаратурнае запазычанне сюжэта. А калі і запазычанне, то вельмі і вельмі аўтарам перапрацаванае.
З артыкула Ягора Конева выяўляецца, што рэмейк “Палескіх рабінзонаў” першапачаткова з’явіўся ў яго як сцэнарый да фільма па матывах твора Маўра і толькі пасля няўдачы на “Беларусьфільме” быў перапрацаваны аўтарам у аповесць. Напэўна, з гэтай прычыны аргументы на карысць рэмейкаў гучаць у Конева не вельмі пераканаўча. І “павагу да прыроды і любоў да Бацькаўшчыны” не абавязкова выхоўваць на рэмейках. Арыгінальныя аўтарскія творы таксама для гэтага цалкам падыходзяць (у тым ліку і творы класікаў).
І чамусьці не верыцца, што Ягор Конеў будзе працягваць эксперыменты з напісаннем новых рэмейкаў. Знойдуцца ў яго ўласныя ідэі і сюжэты для напісання літаратурных твораў. Самастойных і арыгінальных.
Дарэчы, пра рэмейкі ў кінематографе (у артыкуле Ягора Конева пра гэта гаворыцца даволі шмат).
Па-першае, я цалкам падтрымліваю стварэнне рэмейкаў на старыя, чорна-белыя яшчэ фільмы. Тэхніка кіно зрабіла вялізны крок наперад, і цікавыя сюжэты старых фільмаў чаму б не паўтарыць у каляровым варыянце. Ды яшчэ і з выкарыстаннем найноўшых камп’ютарных тэхналогій.
Па-другое, існуе істотная розніца рэмейка кінематаграфічнага і рэмейка літаратурнага твора. Бо ў першым выпадку проста здымаецца новы фільм паводле ранейшага аўтара, а ў другім — змяняецца імя аўтара. І калі рэмейкі кінематаграфічныя маюць права на існаванне, то з літаратурнымі рэмейкамі справа куды як больш складаная…
Бо чаму б тады не стварыць рэмейк на “Вайну і мір” Льва Талстога? Перанесці дзеянне, скажам, на ХХ стагоддзе, замяніўшы Айчынную вайну 1812 года Айчыннай вайной 1941 — 1945 гг. Андрэй Балконскі стане генералам Чырвонай Арміі, П’ер — якім-небудзь буйным партыйным функцыянерам…
А калі стагоддзе зрабіць ужо нашым, дваццаць першым, то Андрэя можна выставіць, да прыкладу, былым воінам-інтэрнацыяналістам і камандзірам атрада амонаўцаў. А П’ер тады — пазашлюбны сын расійскага алігарха, якому паводле завяшчання адышлі бацькавы мільёны…
Іншае пытанне — ці трэба гэта рабіць?