Генадзь Аўласенка з тых пісьменнікаў, якіх не палохаюць ніякія крызісы — ні эканамічныя, ні духоўныя. Сельскі настаўнік, які многія гады выкладае біялогію ў розных школах Чэрвеньшчыны, ён яшчэ піша вершы, п’есы, апавяданні... І галоўнае — вельмі шмат піша для дзяцей. Творы Генадзя Аўласенкі часта друкуюцца — літаральна ва ўсіх дзіцячых газетах і часопісах краіны, ды і ў часопісах “Маладосць”, “Полымя”, у газеце “Літаратура і мастацтва”... (Кастусь Ладуцька "Адкуль прыходзяць казкі?")

...Надзяваючы акуляры, Вольга думала толькі пра цемру, якая панавала навокал, праз якую яна ніяк не магла разгледзіць твары сваіх нечаканых суразмоўцаў. Асвятляльныя гэтыя акуляры павінны былі даць ёй такую магчымасць...яна гатовая была нават да таго, што рукі падлеткаў будуць па локаць у крыві, што нават твары дзяцей зменяцца да непазнавальнасці, скрыўленныя злымі, звярынымі нават грымасамі...Але да таго, што яна ўбачыла, Вольга не была гатовая. Зусім нават не была... ("Акуляры")
hline

Вася Лайдачкін у краіне шкодных звычак


Уступ
У трыдзевятым царстве, у трыдзесятым гаспадарстве, а дакладней, на суседняй з Васіным домам вуліцы, сустрэліся неяк раніцай Здаровы лад жыцця (скарочана, ЗЛЖ) і Шкодныя звычкі. І, як заўсёды, спрэчка ў іх выйшла гарачая. Ды й такая гарачая, што ледзь да кулакоў справа не дайшла.
— Як смееце вы, шкоднікі, па вуліцах разгульваць? — грозна пытаецца ў Шкодных звычак Здаровы лад жыцця. — Як смееце вы з дзецьмі сябраваць?!
А тыя ў адказ толькі смяюцца.
— Ды дзеці самі з намі сябраваць рады! І куды ахвотней, чым з табой!
— Не згодзен! — гарачыцца Здаровы лад жыцця. — Дзеці са мной сябраваць жадаюць! Са мной, а не з вамі!
— Ну... можа, і сустракаюцца зрэдку такія дзівакі, — адказваюць Здароваму ладу Шкодныя звычкі. — Але іх адзінкі. Вось скажы нам, толькі шчыра, што дзецям больш да спадобы: зубы два разы ўдзень чысціць альбо семкі цэлы дзень лузгаць?
Сумеўся тут Здаровы лад жыцця, задумаўся. І ведае ён, што на гэта адказаць трэба... і хлусіць яму вельмі ўжо неахвота...
А Шкодныя звычкі далей крычаць, адна адну перабіваюць:
— Што дзеці больш любяць: мыць раніцай шыю і вушы альбо не мыць раніцай шыю і вушы?
— Класціся спаць у дзевяць гадзін вечара альбо па позняй ночы “відыкі” глядзець?
— Уставаць зранку і зарадку рабіць альбо як мага пазней у ложку паваляцца?
Маўчыць Здаровы лад, не ведае, што і адказаць. А Шкодныя звычкі радуюцца
— Ага, — крычаць. — Няма чаго сказаць! Наша перамога, значыцца!
— І ніякая не ваша! — аж ускінуўся Здаровы лад жыцця. — не адмаўляю, што ёсць яшчэ дзеці, якія не вельмі любяць чысціць зубы і мыць вушы...
— Нашы людзі! — падцвярджаюць Шкодныя звычкі. — І імя ім — легіён!
— Ну, легіён не легіён, — уздыхае Здаровы лад, — але ж сустракаюцца, на жаль, і такія... Тут непадалёку, дарэчы, адзін з іх жыве… хлопчык Вася Лайдачкін. Я ўжо даўно жадаю з ім сустрэцца, дзеля таго так рана сюды і прыйшоў...
— Дык і мы ж таксама да Васі сабраліся! — усклікнулі хорам Шкодныя звычкі. — Падзякваць яго хочам за добрыя да нас адносіны, да сябе ў госці запрасіць. А вось і ён, дарэчы!
— Ён! — падцвярджае Здаровы лад жыцця. — І, як заўжды, у школу не спяшаецца, лайдак!
Ускінуліся тут Шкодныя звычкі і да Васі хутчэй, каб у госці яго да сябе запрасіць. І Здаровы лад таксама да Васі паспяшаўся, каб не дапусціць гэтага. А што далей было, гэта вы ўжо ад самога Васі пачуеце. Перакажу ўсё так, як ён мне апавядаў.

Глава 1. У якой Вася Лайдачкі пачынае свой аповяд аб тым, што з ім такога адбылося.

Скажу шчыра, раніца гэтая з самага пачатку нейкай няўдалай выйшла. Ды й сны ноччу нейкія сніліся незразумелыя. Не памятаю, ці то ў сне я за кімсьці ганяўся, ці то, наадварот, уцякаў з усіх ног ад кагосьці незразумелага. Але так змарыўся, усю ноч туды—сюды гойсаючы, што раніцай вельмі ўжо ўставаць не хацеў. Тым больш, што дзень гэты не выхадны быў, а самы звычайны, будзёны. А значыцца, у школу трэба збірацца, хай на яе ліхаманка!
Але хіба ж маці дакажаш, што я, пасля начной сваёй у сне прабежкі, маю законнае права яшчэ паспаць крыху і ў школу не ісці. Уставай — кажа — і ўсё тут! А наконт сноў, дык няма чаго да другой гадзіны ночы “страшылкі” свае па “відыку” глядзець! А калі — далей кажа — ты зараз жа не ўстанеш, дык я “відык” твой праз акно выкіну! З усімі тваімі касетамі—дыскетамі!
Прыйшлося хуценька з ложка ўскокваць, бо маці маю лепш не злаваць. Ускочыў я і да стала хуценька, а маці не пускае на кухню.
— А ну, марш, — крычыць, — мыцца! І каб не толькі рукі, але і вушы, і шыю памыў!
Як жа, разагнаўся! І вушы, і шыю нават! Прамакнуў я вочы пальцамі, пальцы аб ручнік выцер (ён адразу ж нейкім брудным зрабіўся), а сам да стала. Кашу есці не стаў, запіхнуў у рот адразу дзве цукеркі, чаем іх запіў. Смаката!
А маці з пярэдняй голас падае:
— Ты навучышся калі—небудзь чаравікі свае сам чысціць?! Ці гэта мне ўвесь час рабіць прыдзецца?
А я маўчу ціхенечка, бо ў роце зноў цукеркі. А потым мяне нібыта хто ў галаву цюкнуў. А што, калі маці і куртку маю пачысціць захоча! А там жа дзве цыгарэціны ў кішэні схаваныя!
Я, наогул, не асабліва куру, але калі—нікалі, за кампанію, і зацягнуся. Не скажу, каб гэта вельмі ўжо прыемна было (цукеркі, на мой погляд, куды як прыемней спажываць), але ж трэба і мне больш дарослым станавіцца, урэшце—рэшт! А дарослыя, яны ўсе цыгарэтамі смаляць, які фільм не паглядзі, што наш, што замежны...
Але ж маці гэтага не зразумее. І за цыгарэты, у выпадку іх пазапланавага ў кішэні маёй выяўленне, будзе мне добрая дыхта! Па мінуламу вопыту ведаю!
Таму ўхапіўся я хутчэй з—за стала, засунуў у рот яшчэ пару цукерак, у кішэню столькі ж запіхнуў, і пачаў апранацца. А маці ўсё ніяк не адстае.
— Ты чаму, — крычыць, — зубы не пачысціў? Іх жа пасля яды заўсёды чысціць трэба!
Зноў, трэба! Тое — трэба, другое — трэба! Ды што гэта за жыццё такое!
— Вечарам, — кажу, — пачышчу! А зараз часу няма, спазняюся ўжо!
І за дзверы хутчэй, пакуль яна яшчэ што—небудзь не ўспомніла.
Выбег я на вуліцу, на гадзіннік паглядзеў, а на ім яшчэ восем гадзін. А заняткі ў дзевяць, а ісці мне да школы маёй хвілін, ад сілы, пятнаццаць. Так што спяшацца туды няма чаго, можна і паціхенечку дайсці...
І раптам бачу я: з левага боку вуліцы падбягаюць да мяне нейкія дзіўныя істоты. Маленькія, мітусьлівыя, брудныя да немагчымасці. На што ўжо я чысцюль не люблю, але ад такіх мурзацікаў мяне ледзь не заванітавала.
А істоты мяне з усіх бакоў акружылі, крычаць радасна:
— А вось і ён, наш дарагі Вася Лайдачкін! — крычыць першая істота і бруднай сваёй лапкай мне прывітальна махае.
— Ура, Васю, ура! — адначасова з ёй лемантуе другая, і нейкую зашмальцаваную паперку мне падсоўвае. — А можна аўтограф?
А трэцяя істота з такім захапленнем нештачкі верашчыць, толькі, на жаль, не разабраць анічога. Зразумець можна толькі, што “нештачкі” гэта пра магутнага і непераможнага Васю Лайдачкіна... пра мяне, значыцца...
— Ды хто вы такія? — пытаюся я са здзіўленнем. — І што вам ад мяне трэба?
А сам па баках спадцішка азіраюся. Можа — думаю — тут фільм які здымаюць? Вось здорава б было, калі так!
Не паспеў я гэтак падумаць, як мяне хтосьці з правага боку за плячо кратае. Азірнуўся я хуценька і...
Таксама дзіўная істота, але ў іншым ужо сэнсе. Нават не ведаю, з чым бы яе параўнаць... але адно я зразумеў дакладна: ніякае гэта не кіно! Бо нельга так чалавека загрыміраваць, а значыцца, перада мной і не чалавек зусім...
“Іншапланецяне! — мільганула ў галаве маёй раптоўная здагадка. — І я, выходзіць, самым першым з усяго чалавецтва з імі ў кантакт увайшоў! Гэта нават лепш, чым простае кіно!”
А істота неяк зморшчылася ўся, галавой адмоўна паківала і кажа мне прыемным такім барытонам:
— Не, Вася, ты памыляешся. Ніякія мы не іншапланецяне.
— А хто ж вы тады? — пытаюся.
— Я — Здаровы лад жыцця! — тлумачыць мне істота, — ЗЛЖ, скарочана. Няўжо ніколі не чуў пра мяне?
— Ды чуў! — кажу я. — У нас нават прадмет такі ў школе ўвялі, ЗЛЖ.
— Гэта ж добра! — радуецца Здаровы лад жыцця. — Ну і як, падабаецца табе мой прадмет?
А я на ім і быў усяго разы са тры, не болей. Адзнак там не ставяць, значыцца, адзінак і двоек можна не баяцца... навошта ж тады каштоўны свой час на лухту нейкую пераводзіць!
Спахмурнеў тут Здаровы лад жыцця, галаву да долу звесіў. А маленькія істоты аж у ладкі ад радасці плёскаюць.
Так яго, Вася, так! — крычаць. — Прэч яго ад сябе гані!
А вы хто такія? — пытаюся я ў іх. — Таксама не іншапланецяне?
— Ды не! — верашчаць істоты. — Мы ж твае даўнія сябры, Шкодныя звычкі!
“Вось табе і раз! — думаю. — Ішоў сабе па вуліцы, нікога не чапаў і зноў у нейкую неверагодную гісторыю трапіў! А, можа, гэта ўсё мне толькі сніцца?”
Але нешта падказвае мне, што тое, што са мной адбываецца зараз, на сон не вельмі падобнае, а значыцца, ніякі гэта не сон. А калі гэта не сон, дык што ж гэта тады на самой справе?
А Шкодныя звычкі далей верашчаць:
— Запрашаем цябе, Вася, у нашу краіну Шкодных звычак! Табе там спадабаецца, вось убачыш!
— А ў школу там хадзіць не трэба? — цікаўлюся я.
— Якая школа! — аж абурыліся Шкодныя звычкі. — За каго ты нас, Вася, прымаеш!
— Не слухай іх, Вася, — кажа тут Здаровы лад жыцця. — Нельга іх слухаць!
— Гэта чаму? — пытаюся я.
— А таму, што нічога добрага ад іх нельга чакаць! Яны — шкоднікі!
— А ты? — пытаюся я недаверліва. — Ты — карысны?
— Я вельмі карысны! — кажа Здаровы лад. — І я — лепшы твой сябар!
— Гэта мы твае лепшыя сябры! — верашчаць Шкодныя звычкі. — А ён — вораг!
— Ды вы самі — ворагі! — крычыць Здаровы лад. — Вы, а не я!
Пачалі яны тут паміж сабой спрачацца, ды й такі гармідар узнялі, хоць вушы затыкай.
— Усё, хопіць! — сказаў я, і яны ўсе ўраз замоўклі. — Вы пакуль памаўчыце, — кажу я далей, — а я сам выберу з кім мне лепш сябраваць! Вось ты, Здаровы лад... як ты, скажы, адносішся да таго, што я кожны вечар дапазна “відыкі” гляджу?
— Кепска адношуся! — кажа Здаровы лад жыцця. — Нельга гэтага рабіць!
— Затое мы добра да гэтага адносімся! — заверашчалі, перабіваючы адна адну, Шкодныя звычкі. — Мы самі любім позна “відыкі” глядзець!
— Адзін — нуль, на вашу карысць! — адзначаю я і зноў да Здаровага ладу звяртаюся: — А ці згодзен ты, што зубы можна і раз у тыдзень чысціць?
— Не згодзен! — кажа Здаровы лад жыцця. — Іх, наогул, трэба два разы ў дзень чысціць, раніцай і вечарам!
— А ваша меркаванне? — адразу ж звяртаюся я да Шкодных звычак. — Як часта трэба зубы чысціць?
— Ды не трэба іх зусім чысціць! — адказваюць мне Шкодныя звычкі. — Лепей семкі лузгаць ці цукеркі смактаць!
— І я так лічу! — кажу я. — Так што ўжо лік “два — нуль” на вашу карысць стаў!
Тут адна са Шкодных звычак выцягвае з кішэні пачак цыгарэт і мне прапаноўвае:
— А давай, Вася, лепш закурым! Гэта ж так сучасна!
Не прывык я яшчэ на вуліцы адкрыта курыць. Так, за вуглом дзе—небудзь, цішком. Азірнуўся я вакол, анікога на вуліцы няма. А тут яшчэ Шкодныя звычкі цыгарэты прыкурылі, зацягваюцца, на мяне змоўніцкі пазіраюць. Давай, маўляў, чаго баішся!
“Эх, — думаю, — была ні была!”
Узяў я цыгарэту, Адна са Шкодных звычак адразу ж запальнічку мне паднесла. Але толькі я хацеў прыкурыць, як гэты дуркаваты Здаровы лад жыцця ў мяне з рукі цыгарэціну вырваў і аб зямлю яе растаптаў.
— Ты што, Вася, робіш! — крычыць. — Як табе не сорамна!
Пакрыўдзіўся я.
— А як табе не сорамна ў чужыя размовы ўмешвацца! — крычу я ў адказ. — Бачыш жа, што не з табой размаўляю!
Добра я яго адбрыў, аж не ведае, што і сказаць. Стаіць, вачыма сваімі пукатымі лыпае.
А Шкодныя звычкі смяюцца, ажно заліваюцца.
— Ага, атрымаў! — крычаць. — Прэч ідзі, недарэка! А цябе, Вася... — гэта яны ўжо да мяне звяртаюцца, — мы паўторна запрашаем наведаць нашу Краіну Шкодных Звычак! Табе там спадабаецца, вось убачыш!
А я і не чуў ніколі пра такую краіну. Праўда, я пра многія краіны не чуў, не люблю геаграфіі. Блытаная нейкая навука... сёння пра адну краіну размова, заўтра пра другую... З глузду з’ехаць можна!
А Здаровы лад гэты ўсё ніяк ад мяне не адстае. Стаіць побач, звягае:
— Не слухай іх, Вася! Прэч гані!
Дастаў, адным словам!
— Сам прэч пайшоў! — крычу я. — А іх не чапай! Яны мае сябры!
Уздыхнуў Здаровы лад і сапраўды прэч падаўся. Ну і няхай уматвае!
А Шкодныя звычкі вакол мяне мітусяцца, за рукаў тузаюць.
— Давай хутчэй у нашу краіну! — запрашаюць. — Там столькі ўсяго цікавага!
— А ўрокі там на дом задаюць? — пытаюся.
Аж пакрыўдзіліся Шкодныя звычкі ад такога майго пытання.
— Ды якія ўрокі, Вася, якія ўрокі! У нас, наогул, школьных заняткаў няма! Суцэльныя канікулы!
Вось здорава!
— А цукеркі там ёсць? — пытаюся.
Засмяяліся Шкодныя звычкі.
— Цукерак у нас, — кажуць, — шмат! І самых розных. Яны ў нас на дрэвах растуць, і на кустах... Ірві, колькі пажадаеш.
“Вось гэта краіна! — думаю. — Толькі, як жа мне туды патрапліць?”
А Шкодныя звычкі крычаць усе разам:
— Аб гэтым, Вася, няма чаго хвалявацца! Ты толькі чароўныя словы вымаві — адразу ж там апынешся!
— А што гэта за чароўныя словы? — пытаюся.
— А словы вось такія: “Бруцылёз энд скаліёз, язва, карыес, цыроз”! Запомніў?
— А што тут запамінаць! — кажу.